چه کسانی نباید قهوه بخورند؟ ۱۰ گروه در معرض خطر

برای خیلی از ما روز بدون قهوه شروع نمی‌شود. بوی تلخ و گرمش حال‌وهوا را عوض می‌کند و خواب را از سر می‌پراند. اما همین نوشیدنی محبوب برای بعضی افراد می‌تواند ضربان قلب را تند کند، اضطراب را بالا ببرد یا معده را به هم بریزد.

کافئین یک ماده محرک است و اثرش روی بدن همه یکسان نیست. بیماری‌ها، داروها، سن و حتی بارداری تعیین می‌کنند که یک فنجان قهوه برای شما بی‌خطر است یا نه.

در این مقاله می‌خوانید چه کسانی باید مصرف قهوه را محدود کنند یا کنار بگذارند، دلیل پزشکی‌اش چیست و مقدار مجاز چقدر است.

کافئین چطور روی بدن اثر می‌گذارد؟

کافئین سیستم عصبی مرکزی را تحریک می‌کند. برای همین بعد از قهوه هوشیارتر می‌شوید. همین ماده چند اثر دیگر هم دارد:

• ضربان قلب را سریع‌تر می‌کند و فشار خون را موقتاً بالا می‌برد.
• ترشح اسید معده را زیاد می‌کند.
• ادرار را افزایش می‌دهد (اثر مدر).
• ممکن است جذب کلسیم را کمی کاهش دهد.
• تا ساعت‌ها در بدن می‌ماند و روی کیفیت خواب اثر می‌گذارد.

مقدار مجاز کافئین در روز چقدر است؟

برای بیشتر بزرگسالان سالم، حدود ۴۰۰ میلی‌گرم کافئین در روز (تقریباً ۲ تا ۴ فنجان قهوه دم‌کرده، بسته به غلظت) معمولاً مشکلی ایجاد نمی‌کند. میزان کافئین یک فنجان به نوع دانه و روش دم‌آوری بستگی دارد و می‌تواند تقریباً بین ۹۵ تا ۲۰۰ میلی‌گرم باشد.

نکته مهم این است که کافئین فقط در قهوه نیست. چای، نوشابه، انرژی‌زا و شکلات تلخ هم کافئین دارند و باید در حساب روزانه‌تان بیایند.

حالا به گروه‌هایی برسیم که حساب‌شان فرق می‌کند.

۱. زنان باردار، شیرده و در حال برنامه‌ریزی برای بارداری

کافئین از جفت عبور می‌کند و به جنین می‌رسد. بدن مادر در بارداری کافئین را کندتر از معمول پاک می‌کند، پس اثرش هم طولانی‌تر است.

• بیشتر راهنماهای پزشکی سقف مصرف را حدود ۲۰۰ میلی‌گرم در روز (حدود دو فنجان قهوه) می‌دانند.
• بعضی متخصصان توصیه می‌کنند تا جای ممکن کافئین را کم کنید.
• مصرف زیاد با خطر سقط، زایمان زودرس و وزن کم نوزاد مرتبط دانسته شده است.
• در دوران شیردهی هم بهتر است مصرف را کم نگه دارید، چون مقداری از کافئین وارد شیر می‌شود.

اگر باردار هستید، بهتر است مقدار دقیق مصرفتان را با پزشک یا مامای خود در میان بگذارید.

۲. افراد مبتلا به اضطراب و حملات پانیک

کافئین همان واکنش «جنگ یا گریز» بدن را تحریک می‌کند: تپش قلب، لرزش دست، عرق کردن و بی‌قراری. این علائم شبیه نشانه‌های اضطراب‌اند و در افراد مضطرب می‌توانند آن را شدیدتر کنند.

اگر سابقه حمله پانیک دارید، مصرف زیاد قهوه ممکن است محرک آن باشد. در این حالت کم کردن تدریجی یا رفتن سراغ قهوه بدون کافئین (دکف) انتخاب بهتری است.

۳. کسانی که مشکل خواب دارند

نیمه‌عمر کافئین چند ساعت است. یعنی قهوه ساعت ۴ بعدازظهر هنوز شب هم در بدن شما فعال است.

• اگر دیر به خواب می‌روید یا شب‌ها زیاد بیدار می‌شوید، قهوه را زودتر در روز بنوشید.
• توصیه رایج این است که حداقل ۶ ساعت قبل از خواب کافئین نخورید.
• اگر بی‌خوابی مزمن دارید، یک دوره حذف کامل کافئین را امتحان کنید.

۴. افراد دارای فشار خون بالا

کافئین می‌تواند فشار خون را برای مدتی بالا ببرد. در بیشتر افراد این اثر گذراست، اما اگر فشار خونتان کنترل نشده است، یک فنجان اضافه هم می‌تواند مشکل‌ساز شود.

• اگر فشار خون بالا دارید، بیش از یک تا دو فنجان کوچک در روز نخورید، مگر پزشک اجازه بدهد.
• قبل از ورزش یا قبل از اندازه‌گیری فشار خون قهوه ننوشید.

بیشتر بخوانید: فشار خون چند باشد خطرناک است؟ عددی که باید جدی بگیرید!

۵. بیماران مبتلا به آریتمی و مشکلات قلبی

افرادی که ضربان قلب نامنظم دارند باید محتاط‌تر باشند. اگر بعد از قهوه تپش قلب، احساس پرش قلب یا ضربان تند را تجربه می‌کنید، آن را جدی بگیرید.

بیماران قلبی بهتر است میزان مصرف کافئین را با پزشک متخصص قلب هماهنگ کنند. تصمیم نهایی به نوع بیماری و داروهای مصرفی شما بستگی دارد.

۶. مبتلایان به ریفلاکس معده و زخم معده

قهوه اسیدی است و کافئین هم ترشح اسید معده را بیشتر می‌کند. علاوه بر این، کافئین ممکن است دریچه پایین مری را شل کند و اسید معده راحت‌تر به مری برگردد.

اگر دچار سوزش سر معده، ترش کردن یا درد معده هستید:

• قهوه را با معده خالی نخورید.
• قهوه با کافئین کمتر یا قهوه کم‌اسید را امتحان کنید.
• اگر علائم ادامه داشت، قهوه را برای مدتی کنار بگذارید.

بیشتر بخوانید: برای درمان رفلاکس معده چی بخوریم؟ ۱۰ خوراکی مفید و ۷ موردی که باید محدود شوند

۷. افراد مبتلا به سندروم روده تحریک‌پذیر (IBS)

قهوه حرکات روده را تحریک می‌کند. برای کسی که IBS دارد، این یعنی احتمال بیشتر درد شکم، نفخ و اسهال. بسیاری از این بیماران با کم کردن نوشیدنی‌های کافئین‌دار حالشان بهتر می‌شود.

۸. کودکان و نوجوانان

بدن کودکان کافئین را با حساسیت بیشتری تحمل می‌کند. در کودکان زیر ۱۲ سال بهتر است اصلاً قهوه و انرژی‌زا مصرف نشود.

• برای نوجوانان ۱۲ تا ۱۸ سال، سقف توصیه‌شده حدود ۱۰۰ میلی‌گرم در روز است.
• نوشابه و انرژی‌زا را هم باید حساب کرد، چون کافئین پنهان دارند.
• نوشیدنی‌های انرژی‌زا برای نوجوانان از قهوه هم نگران‌کننده‌ترند، چون کافئین زیاد و قند بالا را با هم دارند.

۹. کسانی که داروهای خاصی مصرف می‌کنند

کافئین می‌تواند با بعضی داروها تداخل داشته باشد. برای مثال، قهوه زیاد ممکن است اثر بتابلاکرها را کم کند. داروهای دیگر مثل بعضی آنتی‌بیوتیک‌ها، داروهای تیروئید و داروهای روان‌پزشکی هم ممکن است با کافئین تداخل داشته باشند.

اگر دارویی را مرتب مصرف می‌کنید، از پزشک یا داروساز بپرسید قهوه برایتان مشکلی دارد یا نه.

۱۰. افراد مبتلا به گلوکوم، لرزش اساسی یا اختلال دوقطبی

• گلوکوم (آب سیاه): مطالعات نشان داده‌اند مصرف کافئین ممکن است فشار داخل چشم را بالا ببرد. برای این گروه بهتر است مصرف محدود شود، هرچند پژوهش‌های بیشتری لازم است.
• لرزش اساسی (Essential Tremor): کافئین می‌تواند لرزش دست‌ها را بیشتر کند.
• اختلال دوقطبی: کافئین ممکن است علائم شیدایی را تشدید کند و خواب را که برای این بیماران حیاتی است، به هم بزند.

علائمی که می‌گویند قهوه برای شما زیاد است

حتی اگر در هیچ‌کدام از گروه‌های بالا نیستید، بدنتان علامت می‌دهد:

• تپش قلب یا لرزش دست بعد از قهوه
• بی‌قراری و عصبی شدن
• سوزش معده یا نفخ
• بی‌خوابی یا خواب سبک
• سردرد با کم‌کردن قهوه (نشانه وابستگی)

چطور مصرف قهوه را کم کنیم؟

قطع ناگهانی ممکن است سردرد، خستگی و بدخلقی بیاورد. این روش‌ها کمک می‌کنند:

1. هر چند روز، نصف فنجان کمتر بنوشید.
2. به‌جای یک‌باره قطع کردن، قهوه معمولی را با دکف ترکیب کنید.
3. قهوه را فقط صبح و بعد از صبحانه بنوشید.
4. نوشیدنی‌های جایگزین مثل دمنوش، چای سبز رقیق یا قهوه بدون کافئین را امتحان کنید.
5. آب کافی بنوشید و خواب منظم داشته باشید.

کافئین پنهان؛ جاهایی که فکرش را نمی‌کنید

بعضی افراد قهوه نمی‌خورند ولی باز هم زیاد کافئین مصرف می‌کنند. این موارد را هم حساب کنید:

• چای سیاه و چای سبز
• نوشابه‌های کولا و انرژی‌زا
• شکلات تلخ و کاکائو
• بعضی مسکن‌ها و داروهای سرماخوردگی
• مکمل‌های پیش‌تمرین ورزشی
• بستنی و دسرهای با طعم قهوه

چند باور غلط درباره قهوه

«قهوه قد را کوتاه می‌کند.» شواهد قابل‌اتکایی برای این ادعا وجود ندارد. مشکل واقعی مصرف زیاد در کودکان، اختلال خواب و اضطراب است.

«قهوه بدن را خشک می‌کند.» در مقدار معمول، آب موجود در قهوه این اثر را تقریباً جبران می‌کند. فقط مصرف خیلی زیاد ممکن است تشنگی یا نیاز به ادرار را بیشتر کند.

«قهوه دکف کافئین ندارد.» کافئین آن بسیار کم است اما صفر نیست. اگر به کافئین حساسیت شدید دارید، باز هم مراقب باشید.

جایگزین‌های سالم قهوه

اگر پزشک شما را از قهوه منع کرده، لازم نیست از طعم گرم صبحگاهی دست بکشید:

• قهوه دکف: نزدیک‌ترین گزینه از نظر طعم.
• چای سبز رقیق یا دمنوش‌های گیاهی: مثل بابونه، نعناع یا زنجبیل.
• قهوه جو و هندوانه‌دانه‌ای (جایگزین‌های بدون کافئین): طعم برشته مشابه قهوه دارند.
• شیر کاکائو یا شیر گرم با دارچین: برای وعده صبحگاهی.
• آب‌میوه تازه و آب با لیمو: برای بیداری ذهنی و بدون هیجان‌زدگی.

نتیجه‌گیری

قهوه برای بیشتر آدم‌ها در حد اعتدال بی‌ضرر است، اما بارداری، اضطراب، بی‌خوابی، فشار خون بالا، آریتمی، ریفلاکس، IBS، سن کم، مصرف بعضی داروها و چند بیماری دیگر باید شما را به احتیاط وادارد.

بدنتان را زیر نظر بگیرید. اگر بعد از قهوه علائم ناخوشایند دارید، مقدار یا زمان مصرف را عوض کنید. اگر بیماری زمینه‌ای دارید، قبل از تصمیم‌گیری با پزشک مشورت کنید.

این مقاله جنبه آموزشی دارد و جایگزین مشاوره پزشکی نیست.