سلیاک (حساسیت به گلوتن) چیست؟ علائم، آزمایش تشخیص و راه‌های درمان

نفخ، دل‌درد، اسهال یا یبوست مزمن، کم‌خونی که به درمان جواب نمی‌دهد، یا حتی آفت‌های مکرر دهان؛ این‌ها نشانه‌هایی هستند که معمولاً به حساب «معده‌ی حساس» یا استرس گذاشته می‌شوند. اما گاهی پشت آن‌ها یک بیماری خودایمنی به نام سلیاک پنهان است.

سلیاک فقط یک عدم تحمل غذایی نیست. در این بیماری، با خوردن گلوتن (پروتئینی در گندم، جو و چاودار) سیستم ایمنی به روده‌ی کوچک حمله می‌کند. خبر خوب این است که با تشخیص درست و رژیم بدون گلوتن، بیشتر بیماران زندگی کاملاً طبیعی دارند.

در این مقاله می‌خوانید سلیاک چیست، چه علائمی دارد، چطور تشخیص داده می‌شود و چرا نباید قبل از آزمایش، گلوتن را حذف کنید.

سلیاک چیست؟

سلیاک یک بیماری خودایمنی است که در افراد مستعد ژنتیکی رخ می‌دهد. وقتی این افراد گلوتن می‌خورند، سیستم ایمنی به پرزهای روده‌ی کوچک آسیب می‌زند. پرزها زوائد ریزی هستند که وظیفه‌ی جذب مواد مغذی را دارند. با آسیب آن‌ها، جذب آهن، کلسیم، ویتامین‌ها و سایر مواد کم می‌شود.

گلوتن در چه غذاهایی است؟

• گندم و فراورده‌های آن (نان، ماکارونی، بلغور، کوسکوس، سمولینا)
• جو (مثل آش جو و سوپ جو)
• چاودار
• بعضی فرآورده‌های فرآوری‌شده مثل سس‌ها، سوسیس و کالباس، آبگوشت‌های آماده و آبجو

یک نکته درباره‌ی عنوان «حساسیت به گلوتن»

در گفتگوی روزمره، سلیاک را «حساسیت به گلوتن» هم می‌گویند، اما از نظر پزشکی دقیق نیست. سلیاک یک بیماری خودایمنی است و با آلرژی غذایی یا عدم تحمل ساده فرق دارد. در ادامه تفاوت‌ها را می‌خوانید.

علل و عوامل خطر سلیاک

علت دقیق مشخص نیست، اما ترکیبی از ژنتیک و محیط نقش دارد. احتمال ابتلا در این افراد بیشتر است:

• بستگان درجه‌ی یک بیمار سلیاکی (والدین، خواهر و برادر، فرزند)
• مبتلایان به دیابت نوع ۱
• بیماران تیروئید خودایمنی (مثل هاشیموتو)
• افراد مبتلا به سندرم داون یا سندرم ترنر
• مبتلایان به بعضی بیماری‌های خودایمنی کبدی

داشتن این عوامل به معنای حتماً مبتلا شدن نیست، اما آگاهی و غربالگری را منطقی می‌کند.

علائم سلیاک چیست؟

علائم سلیاک بسیار متنوع است. بعضی افراد علائم واضح گوارشی دارند، بعضی فقط علائم غیرگوارشی و بعضی هم هیچ علامتی ندارند.

علائم گوارشی

• اسهال مزمن یا مدفوع چرب و بدبو
• نفخ و گاز زیاد
• درد یا ناراحتی شکم
• یبوست (در بعضی افراد)
• تهوع
• کاهش وزن بدون علت

علائم غیرگوارشی

• کم‌خونی فقر آهن که به قرص آهن پاسخ نمی‌دهد
• خستگی و بی‌حالی مزمن
• آفت‌های مکرر دهان
• ضعف استخوان و پوکی استخوان زودرس
• بثورات پوستی خارش‌دار و تاول‌دار (درماتیت هرپتی‌فرم)
• گزگز و بی‌حسی دست و پا
• سردرد و میگرن
• افسردگی و اضطراب
• ناباروری یا سقط‌های مکرر
• بالا بودن آنزیم‌های کبدی بدون علت مشخص
• ضعف مینای دندان

علائم سلیاک در کودکان

• اسهال، نفخ و شکم برآمده
• کوتاهی قد یا رشد کم
• افزایش وزن ناکافی
• بی‌اشتهایی و تحریک‌پذیری
• تأخیر در بلوغ
• استفراغ و دل‌درد مکرر

سلیاک خاموش

بعضی افراد هیچ علامت واضحی ندارند، اما آزمایش و بیوپسی آسیب روده را نشان می‌دهد. این حالت اغلب هنگام بررسی بستگان بیمار یا کم‌خونی مشخص می‌شود.

تفاوت سلیاک با حساسیت به گندم و عدم تحمل گلوتن

ویژگی	سلیاک	آلرژی به گندم	حساسیت به گلوتن غیرسلیاکی
ماهیت	بیماری خودایمنی	آلرژی ایمنی	مکانیسم نامشخص
آسیب روده	دارد	ندارد	ندارد
علائم	گوارشی و غیرگوارشی	کهیر، خارش، تورم، گاهی شوک	نفخ، خستگی، دل‌درد
آزمایش تشخیص	آنتی‌بادی و بیوپسی	تست‌های آلرژی	بعد از رد سلیاک و آلرژی
درمان	رژیم بدون گلوتن مادام‌العمر	پرهیز از گندم	رژیم بدون گلوتن با راهنمایی پزشک

تشخیص سلیاک؛ چه آزمایش‌هایی انجام می‌شود؟

قانون طلایی: قبل از آزمایش، گلوتن را حذف نکنید

اگر قبل از تشخیص رژیم بدون گلوتن بگیرید، آنتی‌بادی‌ها کم می‌شوند و روده شروع به ترمیم می‌کند. آن‌وقت ممکن است آزمایش‌ها طبیعی بیایند، حتی اگر سلیاک دارید. نتیجه این است که تشخیص سال‌ها عقب می‌افتد.

همچنین بهتر شدن علائم با حذف گلوتن، به‌تنهایی سلیاک را ثابت نمی‌کند، چون ممکن است به دلایل دیگری مثل کم کردن قندهای قابل تخمیر هم باشد. آزمایش لازم است.

مرحله ۱: آزمایش خون

• tTG-IgA (آنتی‌بادی ضد ترانس‌گلوتامیناز): آزمایش اصلی و اولیه.
• IgA کل: برای اطمینان از اینکه کمبود IgA نتیجه را کاذب منفی نکرده است. اگر کمبود IgA وجود داشته باشد، از آزمایش‌های مبتنی بر IgG استفاده می‌شود.
• آزمایش‌های تکمیلی مثل EMA یا DGP در صورت نیاز

مرحله ۲: آندوسکوپی و بیوپسی

اگر آزمایش خون مثبت یا بسیار مشکوک باشد، پزشک معمولاً چند نمونه از روده‌ی کوچک (دوازدهه) برمی‌دارد تا آسیب پرزها را ببیند. در بعضی موارد خاص (مثل مقادیر بالای آنتی‌بادی در کودکان)، پزشک ممکن است بدون بیوپسی هم تشخیص دهد.

آزمایش ژنتیک (HLA-DQ2/DQ8)

این آزمایش برای رد سلیاک مفید است، مخصوصاً وقتی فرد مدتی است گلوتن را حذف کرده. اگر منفی باشد، سلیاک بسیار بعید است. اما مثبت بودن به‌تنهایی تشخیص نیست، چون بسیاری از افراد سالم هم این ژن را دارند.

اگر مدتی است رژیم بدون گلوتن دارید

پزشک ممکن است «چالش گلوتن» (مصرف کنترل‌شده‌ی گلوتن برای چند هفته قبل از آزمایش) یا آزمایش ژنتیک را توصیه کند. این کار را فقط با نظر پزشک انجام دهید.

درمان سلیاک

رژیم بدون گلوتن مادام‌العمر

تنها درمان تأییدشده‌ی سلیاک، رژیم کاملاً بدون گلوتن در تمام عمر است. با این رژیم، علائم معمولاً در چند هفته تا چند ماه بهتر می‌شود و روده ترمیم می‌شود.

غذاهای مجاز

• برنج، ذرت، سیب‌زمینی، کینوا، ارزن و گندم سیاه
• گوشت، مرغ، ماهی و تخم‌مرغ ساده
• میوه و سبزی
• حبوبات
• لبنیات ساده
• محصولات دارای برچسب «بدون گلوتن»

غذاهای ممنوع

• نان، ماکارونی و پیتزا از آرد گندم
• آش جو، سوپ جو
• بلغور، کوسکوس، سمولینا
• آبجو و بسیاری نوشیدنی‌های مالتی
• فرآورده‌های فرآوری‌شده با گلوتن پنهان (سس، سوپ آماده، سوسیس و کالباس، بعضی ادویه‌ها)

جو دوسر

جو دوسر ذاتاً گلوتن ندارد، اما اغلب با گندم آلوده می‌شود. فقط نوع دارای برچسب «بدون گلوتن» را و با تأیید پزشک مصرف کنید.

مراقب آلودگی متقاطع باشید

مقدار بسیار کمی گلوتن هم می‌تواند به روده آسیب بزند.

• تخته و ظرف جداگانه برای غذای بدون گلوتن
• جداسازی توستر و روغن و کره
• پرهیز از غذاهای رستوران‌هایی که از ظرف و روغن مشترک استفاده می‌کنند
• خواندن دقیق برچسب غذاها و دارو

مراقبت پیگیری

• مشاوره با متخصص تغذیه
• پیگیری دوره‌ای آزمایش‌ها (آنتی‌بادی، آهن، ویتامین D، B12)
• بررسی تراکم استخوان در صورت لزوم
• غربالگری بستگان درجه‌ی یک

عوارض سلیاک درمان‌نشده

• کم‌خونی مزمن و کمبود ویتامین‌ها
• پوکی استخوان
• مشکلات باروری
• رشد ناکافی و تأخیر بلوغ در کودکان
• مشکلات عصبی
• افزایش خطر بیماری‌های خودایمنی دیگر
• در موارد نادر و طولانی‌مدت، افزایش خطر برخی سرطان‌ها (مثل لنفوم روده)

با رعایت رژیم، خطر این عوارض به‌طور قابل‌توجهی کم می‌شود.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

• اسهال یا نفخ بیش از چند هفته ادامه داشته باشد.
• کم‌خونی بدون علت یا مقاوم به درمان دارید.
• کاهش وزن غیرقابل‌توجیه دارید.
• کودک شما رشد کمتری دارد.
• در خانواده بیمار سلیاکی دارید.
• دیابت نوع ۱ یا بیماری خودایمنی دارید و علائم گوارشی پیدا کرده‌اید.
• بثورات پوستی خارش‌دار و مکرر دارید.

اگر فکر می‌کنید سلیاک دارید، گلوتن را قطع نکنید و ابتدا با پزشک (ترجیحاً متخصص گوارش) صحبت کنید.

نتیجه‌گیری

سلیاک یک بیماری خودایمنی است که با گلوتن فعال می‌شود و علائم آن از نفخ و اسهال تا کم‌خونی، آفت دهان و رشد کم در کودکان متغیر است. گاهی هم هیچ علامتی ندارد، به همین دلیل سال‌ها تشخیص داده نمی‌شود.

مهم‌ترین نکته این است که قبل از آزمایش، گلوتن را حذف نکنید. تشخیص با آزمایش خون (tTG-IgA و IgA کل) و در صورت نیاز آندوسکوپی و بیوپسی انجام می‌شود. بعد از تأیید، رژیم کاملاً بدون گلوتن همراه با مراقبت از آلودگی متقاطع و پیگیری منظم، زندگی را به حالت طبیعی برمی‌گرداند.

اگر علائم مشکوک یا سابقه‌ی خانوادگی دارید، با پزشک صحبت کنید.

این مقاله جنبه آموزشی دارد و جایگزین ویزیت پزشک نیست. برای تشخیص و درمان، با پزشک متخصص گوارش مشورت کنید.