بیماری آسم؛ از اولین نشانه‌ها تا کنترل حملات و درمان اصولی

بیماری آسم یکی از بیماری‌های مزمن دستگاه تنفسی است که می‌تواند با سرفه‌های مکرر، خس‌خس سینه، احساس فشار در قفسه سینه و تنگی نفس خود را نشان دهد. شدت علائم در همه افراد یکسان نیست؛ ممکن است فردی فقط هنگام ورزش یا در فصل آلرژی مشکل داشته باشد، در حالی که فرد دیگری شب‌ها با سرفه و تنگی نفس از خواب بیدار شود. یکی از ویژگی‌های مهم آسم، متغیر بودن علائم و شدت انسداد راه‌های هوایی است.

خبر خوب این است که در بیشتر افراد می‌توان با تشخیص صحیح، استفاده درست از داروهای استنشاقی، شناخت محرک‌ها و داشتن برنامه مشخص برای زمان تشدید علائم، بیماری را به‌خوبی کنترل کرد.

بیماری آسم چیست؟

آسم یک بیماری مزمن راه‌های هوایی ریه است. در افراد مبتلا، راه‌های هوایی نسبت به برخی محرک‌ها حساس‌تر هستند و ممکن است دچار التهاب، تنگ شدن و افزایش ترشحات شوند. در نتیجه عبور هوا دشوارتر شده و علائمی مانند خس‌خس، سرفه و تنگی نفس ایجاد می‌شود.

علائم آسم معمولاً ثابت نیستند. ممکن است برای مدتی کاملاً خفیف باشند و سپس در اثر عفونت تنفسی، آلرژن، دود، ورزش یا عوامل دیگر تشدید شوند. همین تغییرپذیری یکی از نکاتی است که پزشک هنگام تشخیص آسم در نظر می‌گیرد.

مهم‌ترین علائم بیماری آسم چیست؟

چهار علامت شناخته‌شده آسم عبارت‌اند از:

• تنگی نفس
• خس‌خس یا صدای سوت هنگام تنفس
• احساس فشار یا سنگینی در قفسه سینه
• سرفه، به‌خصوص در شب یا اوایل صبح

ممکن است فرد همه این علائم را هم‌زمان نداشته باشد. در بعضی بیماران، سرفه مکرر علامت غالب است و در برخی دیگر خس‌خس یا تنگی نفس بیشتر جلب توجه می‌کند.

سرفه آسمی چه ویژگی‌هایی دارد؟

سرفه مرتبط با آسم می‌تواند شب‌ها یا صبح زود بیشتر شود و گاهی با ورزش، هوای سرد، آلرژن‌ها یا عفونت‌های تنفسی تشدید شود. بیدار شدن مکرر از خواب به علت سرفه یا تنگی نفس می‌تواند نشانه این باشد که آسم به اندازه کافی کنترل نشده است.

با این حال، هر سرفه طولانی‌مدتی ناشی از آسم نیست. رفلاکس معده، عفونت‌های تنفسی، بعضی داروها و سایر بیماری‌های ریه نیز می‌توانند باعث سرفه مزمن شوند؛ بنابراین تشخیص باید توسط پزشک انجام شود.

علت بیماری آسم چیست؟

آسم معمولاً یک علت واحد ندارد. زمینه ژنتیکی، سیستم ایمنی و مواجهه‌های محیطی می‌توانند در مستعد شدن فرد نقش داشته باشند. همچنین سابقه آلرژی و برخی مواجهه‌های محیطی در بعضی افراد با آسم ارتباط دارند.

نکته مهم این است که باید میان علت زمینه‌ای آسم و محرک حمله آسم تفاوت قائل شد. برای مثال دود سیگار ممکن است علت اصلی ایجاد آسم در یک فرد نباشد، اما می‌تواند علائم او را به‌شدت تشدید کند.

محرک‌های حمله آسم کدام‌اند؟

محرک‌ها از فردی به فرد دیگر متفاوت‌اند. شناخت محرک‌های شخصی بخش مهمی از کنترل بیماری است.

برخی محرک‌های رایج عبارت‌اند از:

• دود سیگار و دود دست دوم
• گردوغبار و مایت‌های موجود در گردوغبار خانه
• گرده گیاهان
• کپک
• شوره و مواد آلرژی‌زای حیوانات
• آلودگی هوا
• برخی مواد شیمیایی و شوینده‌ها
• عفونت‌های تنفسی
• ورزش در برخی افراد
• شرایط شغلی و تماس با گردوغبار یا بخارات خاص

آیا سیگار برای بیماران آسمی خطرناک است؟

بله. دود دخانیات یکی از محرک‌های مهم علائم و حملات آسم است. دود دست دوم نیز می‌تواند مشکل‌ساز باشد و باز کردن پنجره یا تهویه معمولی، مواجهه با دود سیگار را کاملاً بی‌خطر نمی‌کند.

بهتر است خانه و خودرو فرد مبتلا به آسم کاملاً بدون دود باشند.

آیا آسم همان آلرژی است؟

خیر. آسم و آلرژی یک بیماری نیستند، هرچند در برخی افراد ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند.

فرد مبتلا به آسم آلرژیک ممکن است پس از تماس با موادی مثل گرده گیاهان، مایت گردوغبار، کپک یا آلرژن‌های حیوانی دچار تشدید علائم شود. در چنین شرایطی پزشک ممکن است براساس شرح حال، آزمایش‌های آلرژی را نیز پیشنهاد کند.

در مقابل، همه افراد مبتلا به آسم الزاماً آلرژی ندارند و علائم برخی بیماران بیشتر با عفونت، ورزش، آلودگی، دود یا عوامل شغلی تحریک می‌شود.

انواع آسم کدام‌اند؟

آسم می‌تواند براساس الگوی بیماری و عوامل محرک به شکل‌های مختلف توصیف شود. این تقسیم‌بندی‌ها همیشه کاملاً جدا از هم نیستند و ممکن است یک بیمار چند ویژگی را هم‌زمان داشته باشد.

آسم آلرژیک

در این نوع، تماس با آلرژن‌های خاص با تشدید علائم ارتباط دارد. پزشک ممکن است سابقه حساسیت، اگزما، رینیت آلرژیک و نتیجه بررسی‌های آلرژی را در ارزیابی بیمار لحاظ کند.

آسم ناشی از ورزش

فعالیت بدنی می‌تواند در برخی بیماران باعث تنگ شدن موقت راه‌های هوایی و بروز سرفه، خس‌خس یا تنگی نفس شود. اما داشتن آسم به معنی کنار گذاشتن ورزش نیست؛ هدف درمان مناسب این است که فرد بتواند فعالیت بدنی طبیعی خود را ادامه دهد.

آسم شغلی

گاهی مواد موجود در محیط کار می‌توانند آسم را ایجاد یا تشدید کنند. گردوغبار چوب، مواد شوینده، برخی بخارات شیمیایی، مواد حیوانی و تعدادی از ترکیبات صنعتی از جمله مواجهه‌های شغلی شناخته‌شده هستند.

اگر علائم فرد در روزهای کاری بیشتر و در تعطیلات کمتر می‌شوند، این موضوع باید به پزشک گفته شود.

آسم شبانه

«آسم شبانه» لزوماً یک نوع کاملاً جداگانه از آسم نیست. افزایش سرفه، خس‌خس یا تنگی نفس در شب می‌تواند نشانه کنترل ناکافی بیماری باشد. بیدار شدن مکرر از خواب به دلیل علائم تنفسی نیاز به بررسی درمان دارد.

بیماری آسم چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص آسم فقط براساس شنیدن صدای خس‌خس یا مشاهده تنگی نفس انجام نمی‌شود. پزشک ابتدا درباره زمان شروع علائم، الگوی آنها، سابقه خانوادگی، آلرژی، عوامل محیطی و شرایطی که علائم را بهتر یا بدتر می‌کنند سؤال می‌کند. سپس ممکن است آزمایش عملکرد ریه انجام شود.

اسپیرومتری چیست؟

اسپیرومتری یکی از مهم‌ترین آزمایش‌های عملکرد ریه است. در این آزمایش مقدار هوایی که فرد می‌تواند خارج کند و سرعت خروج هوا اندازه‌گیری می‌شود.

گاهی اسپیرومتری قبل و بعد از استفاده از داروی گشادکننده راه هوایی انجام می‌شود. بهبود قابل توجه عملکرد تنفسی پس از دارو می‌تواند به تأیید تشخیص کمک کند.

تست پیک فلو

Peak Expiratory Flow یا PEF سرعت خروج هوا از ریه را اندازه‌گیری می‌کند. در برخی بیماران پزشک توصیه می‌کند مقدار پیک فلو در زمان‌های مختلف ثبت شود تا تغییرپذیری عملکرد راه‌های هوایی مشخص شود.

تست FeNO

آزمایش FeNO مقدار نیتریک اکسید موجود در هوای بازدم را بررسی می‌کند. بالا بودن آن در برخی افراد می‌تواند نشانه نوعی التهاب راه‌های هوایی باشد و به تصمیم‌گیری پزشک کمک کند، اما این آزمایش به‌تنهایی برای تشخیص همه موارد آسم کافی نیست.

آیا عکس قفسه سینه آسم را نشان می‌دهد؟

تصویربرداری معمولاً آزمایش اصلی برای تشخیص آسم نیست. پزشک در شرایط خاص ممکن است از تصویربرداری برای بررسی بیماری‌های دیگری استفاده کند که می‌توانند علائمی مشابه آسم ایجاد کنند.

بنابراین طبیعی بودن عکس قفسه سینه به‌تنهایی وجود آسم را رد نمی‌کند.

درمان بیماری آسم چگونه است؟

هدف درمان این است که بیمار در طول روز و شب علائم کمی داشته باشد، بتواند فعالیت‌های معمول خود را انجام دهد و خطر حملات شدید آینده کاهش پیدا کند.

درمان براساس سن، شدت علائم، سابقه حملات و پاسخ فرد به دارو تنظیم می‌شود و ممکن است در طول زمان تغییر کند.

یکی از مهم‌ترین تغییرات رویکرد درمانی در سال‌های اخیر، توجه بیشتر به درمان ضدالتهابی استنشاقی است.

کورتون استنشاقی در درمان آسم

کورتیکواستروئیدهای استنشاقی یا ICS داروهای اصلی ضدالتهابی در درمان آسم هستند. این داروها التهاب راه‌های هوایی را کنترل کرده و خطر تشدید بیماری را کاهش می‌دهند.

برای بزرگسالان و نوجوانان مسیر ترجیحی درمان از داروی استنشاقی حاوی کورتیکواستروئید استفاده می‌کند و ICS-formoterol با دوز پایین به‌عنوان داروی تسکین‌دهنده ضدالتهابی در مسیر ترجیحی درمان مطرح است؛ زیرا خطر تشدید شدید را در مقایسه با رویکردهای مبتنی بر SABA کاهش می‌دهد.

این توصیه به معنی شروع خودسرانه اسپری نیست. انتخاب نوع دارو، دستگاه، تعداد دفعات مصرف و مناسب بودن آن برای هر فرد باید توسط پزشک مشخص شود.

اسپری بازکننده راه هوایی چیست؟

داروهای گشادکننده برونش به باز شدن راه‌های هوایی کمک می‌کنند و می‌توانند علائمی مثل خس‌خس و تنگی نفس را کاهش دهند. SABAها نمونه‌ای از داروهای سریع‌الاثر هستند.

اما در بزرگسالان و نوجوانان، درمانی را ترجیح می‌دهد که تسکین علائم با دریافت داروی ضدالتهابی همراه باشد. حتی زمانی که SABA تنها تسکین‌دهنده در دسترس است، GINA در مسیر جایگزین خود استفاده هم‌زمان از درمان حاوی ICS را در نظر می‌گیرد.

داروهای بیولوژیک برای آسم شدید

برای بعضی بیماران مبتلا به آسم شدید که با درمان استاندارد به کنترل مناسب نمی‌رسند، داروهای بیولوژیک می‌توانند گزینه درمانی باشند. پیش از استفاده از این درمان‌ها معمولاً بیمار توسط متخصص ارزیابی می‌شود تا نوع التهاب و ویژگی‌های بیماری مشخص شود.

چرا روش استفاده از اسپری آسم مهم است؟

حتی بهترین دارو در صورتی که اسپری به‌درستی استفاده نشود ممکن است مقدار کافی از دارو را به ریه نرساند.

اگر احساس می‌کنید اسپری شما اثر کافی ندارد، پیش از افزایش خودسرانه مقدار آن بهتر است نحوه استفاده از دستگاه توسط پزشک یا داروساز بررسی شود.

حمله آسم چیست؟

حمله یا تشدید آسم زمانی اتفاق می‌افتد که علائم تنفسی به‌طور قابل توجهی بدتر شوند. فرد ممکن است احساس کند سینه‌اش بسیار تنگ شده، هوا به‌سختی وارد و خارج می‌شود، سرفه افزایش یافته یا خس‌خس شدیدتر شده است.

حمله آسم می‌تواند خفیف باشد، اما بعضی حملات شدید و حتی تهدیدکننده زندگی هستند.

هنگام حمله آسم چه کار کنیم؟

فردی که آسم دارد بهتر است یک برنامه اقدام برای آسم یا Asthma Action Plan داشته باشد که توسط تیم درمانی تهیه شده باشد. این برنامه مشخص می‌کند در صورت افزایش علائم چه دارویی استفاده شود و چه زمانی باید به پزشک یا اورژانس مراجعه کرد.

در هنگام تشدید علائم باید داروی تجویزی مطابق برنامه شخصی بیمار استفاده شود و در صورت عدم بهبود یا بدتر شدن وضعیت، کمک پزشکی گرفته شود. تغییر خودسرانه درمان یا قطع داروهای کنترل‌کننده توصیه نمی‌شود.

چه زمانی حمله آسم اورژانسی است؟

اگر تنگی نفس به حدی شدید شود که فرد برای نفس کشیدن، صحبت کردن یا حفظ هوشیاری مشکل داشته باشد، باید فوراً کمک اورژانسی دریافت کند. حملات شدید آسم می‌توانند خطرناک باشند و نباید منتظر ماند تا خودبه‌خود برطرف شوند.

از علائم هشداردهنده می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• دشواری شدید در تنفس
• ناتوانی در صحبت کردن طبیعی به دلیل کمبود نفس
• خواب‌آلودگی یا کاهش هوشیاری
• آبی یا خاکستری شدن لب‌ها
• ادامه یا تشدید علائم با وجود استفاده از درمان نجات تجویز‌شده

در چنین شرایطی باید فوراً از خدمات اورژانسی محل زندگی استفاده کرد.

بیماری آسم در کودکان

آسم یکی از بیماری‌های مزمن مهم دوران کودکی است، اما تشخیص آن در کودکان خردسال ممکن است دشوارتر باشد؛ زیرا بسیاری از آزمایش‌های عملکرد ریه در سنین پایین به‌سادگی قابل انجام نیستند.

علائمی مانند سرفه‌های مکرر، خس‌خس، تنگی نفس یا محدود شدن فعالیت کودک می‌توانند نیازمند بررسی باشند. علائم تنفسی مکرر هنگام بازی یا بیدار شدن شبانه نیز باید با پزشک مطرح شوند.

نوع دارو و دستگاه استنشاقی در کودکان به سن و شرایط آنها بستگی دارد و نباید نسخه درمانی بزرگسالان به‌صورت خودسرانه برای کودک استفاده شود.

آیا ورزش برای فرد مبتلا به آسم ممنوع است؟

خیر. کنترل مناسب آسم باید به فرد اجازه دهد تا حد امکان زندگی فعال و طبیعی داشته باشد.

ورزش می‌تواند در بعضی افراد باعث بروز علائم تنفسی شود، اما کنار گذاشتن کامل فعالیت بدنی راه‌حل مناسبی نیست. اگر هنگام ورزش مرتباً دچار سرفه، خس‌خس یا تنگی نفس می‌شوید، بهتر است برنامه درمانی توسط پزشک بررسی شود.

در برخی بیماران پزشک درباره گرم کردن قبل از ورزش، شناخت محرک‌های محیطی و نحوه استفاده از داروی تجویز‌شده پیش از فعالیت توصیه‌هایی ارائه می‌کند.

آیا هوای سرد باعث آسم می‌شود؟

هوای سرد الزاماً علت ایجاد بیماری آسم نیست، اما تغییر شرایط هوا می‌تواند در برخی بیماران محرک علائم باشد.

همچنین گرما و کیفیت نامناسب هوا نیز ممکن است شرایط تنفسی را برای بعضی بیماران دشوارتر کند.

آیا عفونت و سرماخوردگی آسم را تشدید می‌کنند؟

بله، عفونت‌های دستگاه تنفسی می‌توانند باعث تشدید علائم آسم شوند. به همین دلیل فرد مبتلا باید در زمان بیماری تنفسی نیز طبق برنامه درمانی خود عمل کند و داروهای کنترل‌کننده را بدون نظر پزشک قطع نکند.

اگر بعد از سرماخوردگی سرفه یا تنگی نفس شدیدتر شده است، ممکن است نیاز به ارزیابی مجدد درمان باشد.

از کجا بفهمیم آسم کنترل شده است؟

یکی از اهداف درمان این است که علائم مزاحمت کمی برای زندگی روزمره ایجاد کنند.

مواردی مانند بیدار شدن مکرر از خواب به علت علائم، محدود شدن فعالیت‌های روزانه، نیاز زیاد به داروی تسکین‌دهنده یا حملات مکرر می‌توانند نشان دهند که کنترل بیماری مطلوب نیست و لازم است درمان بررسی شود.

آیا آسم درمان قطعی دارد؟

در حال حاضر برای بیشتر انواع آسم نمی‌توان از «درمان قطعی» به معنای از بین رفتن دائمی استعداد بیماری صحبت کرد، اما آسم در بسیاری از افراد قابل کنترل است.

برخی افراد ممکن است دوره‌های طولانی بدون علامت داشته باشند، اما قطع درمان باید فقط براساس ارزیابی پزشکی انجام شود.

برای کنترل بهتر آسم در خانه چه کار کنیم؟

کنترل بیماری فقط به استفاده از اسپری محدود نمی‌شود. شناخت عوامل محرک و کاهش مواجهه غیرضروری با آنها اهمیت زیادی دارد.

اقدامات مفید می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• دوری از دود سیگار و قلیان
• شناخت آلرژن‌های شخصی
• کاهش مواجهه با مایت گردوغبار در افراد حساس
• کنترل رطوبت و کپک در محیط
• توجه به کیفیت هوا
• مصرف منظم داروهای تجویزشده
• یادگیری صحیح روش استفاده از اسپری
• داشتن برنامه اقدام برای زمان تشدید علائم
• مراجعه دوره‌ای برای ارزیابی میزان کنترل بیماری

نوع اقدامات محیطی باید متناسب با محرک‌های واقعی هر بیمار انتخاب شود؛ لازم نیست فرد بدون دلیل تمام وسایل خانه یا حیوان خانگی خود را حذف کند.

چه زمانی برای علائم شبیه آسم به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر برای اولین بار دچار خس‌خس، تنگی نفس، احساس فشار قفسه سینه یا سرفه مکرر شده‌اید، مخصوصاً اگر علائم شب‌ها، هنگام ورزش یا در مواجهه با محرک خاص تکرار می‌شوند، بهتر است برای بررسی پزشکی مراجعه کنید.

علائم مشابه ممکن است در بیماری‌های دیگری نیز دیده شوند؛ بنابراین شروع خودسرانه اسپری آسم بدون تشخیص دقیق توصیه نمی‌شود.

سوالات متداول درباره بیماری آسم

سخن پایانی

بیماری آسم یک بیماری مزمن راه‌های هوایی است که می‌تواند با خس‌خس، تنگی نفس، فشار قفسه سینه و سرفه، به‌خصوص در شب یا صبح زود، ظاهر شود. شدت و زمان بروز علائم از فردی به فرد دیگر متفاوت است و به همین دلیل تشخیص آسم فقط از روی یک نشانه امکان‌پذیر نیست. آزمایش‌هایی مانند اسپیرومتری و بررسی پاسخ راه‌های هوایی به داروی گشادکننده می‌توانند به تشخیص کمک کنند.

درمان آسم طی سال‌های اخیر بیشتر بر کاهش التهاب راه‌های هوایی و پیشگیری از حملات شدید تمرکز دارد.

شناخت محرک‌ها، استفاده صحیح از اسپری، داشتن برنامه اقدام برای حملات و مراجعه منظم به پزشک می‌تواند کمک کند بسیاری از مبتلایان به آسم زندگی فعال و عادی داشته باشند. اگر تنگی نفس شدید، ناتوانی در صحبت کردن یا تغییر رنگ لب‌ها ایجاد شود، موضوع می‌تواند اورژانسی باشد و نیاز به اقدام فوری دارد.